पडताळून पाहूया!
मी मुलांना वाढवतोय की यंत्रमानव बनवतोय?
सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपेपर्यंत मुलांना सतत सूचना देणारे पालक तुम्ही पाहिले आहेत का? ‘उठलास का?’, ‘ब्रश केलास का?’, ‘आंघोळीला जा’, ‘जेवलास का?’, ‘अभ्यास करतोय ना?’ अशा अनेक प्रश्नांची आणि सूचनांची सरबत्ती मुलांवर सतत होत असते. अनेकदा नोकरी करणाऱ्या पालकांकडे वेळ कमी असल्यामुळे त्यांना घाईघाईत मुलांची सगळी कामं पूर्ण करून घ्यायची असतात. त्यामुळे नकळतपणे ते मुलांना प्रत्येक गोष्टीसाठी सूचना देत राहतात.
तुम्हालाही असा प्रश्न पडतो का, की मुलांना सतत सूचना देऊन आपण त्यांना यंत्रमानव (robot) तर बनवत नाही आहोत? यंत्रमानवाला जसे प्रोग्रामिंग करून काम करायला सांगितले जाते, त्याचप्रमाणे आपणही आपल्या मुलांचे नकळतपणे प्रोग्रामिंग करत आहोत का?
सतत सूचना देण्याचे दुष्परिणाम
मुलांना सतत सूचना दिल्याने त्यांचे स्वतःचे निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाते. त्यांना प्रत्येक वेळी एखाद्या कामासाठी किंवा निर्णयासाठी दुसऱ्यावर अवलंबून राहण्याची सवय लागते. लहानपणी ही सवय लागली की, मोठी झाल्यावरही ती कायम राहते.
मुलांना सतत सूचना दिल्याने अनेक नकारात्मक परिणाम दिसून येतात, ज्यामुळे त्यांच्या सर्वांगीण विकासाला अडथळा निर्माण होऊ शकतो.
स्वातंत्र्याचा अभाव: मुलांना प्रत्येक लहान-मोठ्या कामासाठी किंवा निर्णयासाठी सूचनांची वाट पाहण्याची सवय लागते. यामुळे त्यांच्यामध्ये स्वतःहून काही करण्याची प्रेरणा (Initiative) आणि स्वातंत्र्य (Independence) कमी होते.
निर्णयक्षमतेचा अभाव: जेव्हा मुलांना स्वतःचे निर्णय घेण्याची संधी मिळत नाही, तेव्हा त्यांची निर्णय घेण्याची क्षमता (Decision-making skills) विकसित होत नाही. यामुळे ते मोठे झाल्यावरही साध्या परिस्थितीत योग्य निर्णय घेण्यास गोंधळून जातात.
विचारशक्तीचा अभाव: सततच्या सूचनांमुळे मुले केवळ सांगितलेले काम करतात, पण त्यामागील कारण आणि प्रक्रिया यांचा विचार करत नाहीत. यामुळे त्यांची विचारशक्ती (Critical thinking) आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता (Problem-solving skills) कुंठित होते.
आत्मविश्वासाची कमी: जेव्हा मुलांना नेहमी हे सांगितले जाते की 'हे असे कर' किंवा 'ते तसे करू नकोस', तेव्हा त्यांच्या मनात आपल्या क्षमतेबद्दल शंका निर्माण होते. यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास कमी होतो आणि ते स्वतःहून काम करण्यास घाबरतात.
चुका करण्याची भीती: चुकांमधूनच माणूस शिकतो. पण, सतत सूचना दिल्याने मुलांना चुका करण्याची भीती वाटते. त्यांना वाटते की प्रत्येक चूक ही एक मोठी समस्या आहे, ज्यामुळे ते नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी किंवा प्रयोग करण्यासाठी मागे राहतात.
पालकांवर अवलंबून राहणे: सततच्या सूचनांमुळे मुलांना पालकांवर अवलंबून राहण्याची सवय लागते. यामुळे ते भविष्यात स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्यासाठी अपात्र ठरू शकतात.
या तोट्यांमुळे मुले केवळ आदेशांचे पालन करणारे यंत्र (robot) बनतात, पण ते स्वतंत्र आणि विचारशील व्यक्ती म्हणून विकसित होऊ शकत नाहीत.
मुलांना स्वावलंबी कसे बनवायचे?
मुलांना यंत्रमानव न बनवता, त्यांना एक स्वावलंबी आणि विचारशील माणूस म्हणून घडवण्यासाठी काही गोष्टी करणे आवश्यक आहे:
जबाबदाऱ्या सोपवा: मुलांच्या वयानुसार त्यांना छोटी-मोठी कामे सोपवा. उदा. त्यांचे कपडे, खेळणी किंवा पुस्तके स्वतःहून जागेवर ठेवण्यास सांगा.
निर्णय घेऊ द्या: त्यांना लहान-सहान गोष्टींमध्ये स्वतःचे निर्णय घेऊ द्या. उदा. "कोणता टी-शर्ट घालायचा?" किंवा "कोणती भाजी खायची?" असे प्रश्न त्यांना स्वतःच सोडवू द्या.
चुका करू द्या: मुलांना चुका करू द्या आणि त्यातून शिकू द्या. प्रत्येक वेळी तुम्हीच त्यांचे रक्षण करण्यासाठी धावून जाऊ नका. जेव्हा ते चुकतील, तेव्हा त्यांना त्या चुकीबद्दल शांतपणे समजावून सांगा.
संवाद साधा: मुलांशी मोकळा संवाद साधा. 'हे का करायचं?' किंवा 'हे असं का करायचं नाही?' अशा त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे शांतपणे द्या.
सकारात्मक प्रोत्साहन: मुलं जेव्हा काही चांगलं काम करतात, तेव्हा त्यांचं कौतुक करा. त्यांना शाबासकी द्या. त्यामुळे त्यांना पुढच्या वेळी ते काम आणखी चांगलं करण्याची प्रेरणा मिळेल.
उदाहरण बना: तुम्ही स्वतः तुमच्या कामामध्ये किती स्वावलंबी आहात, हे मुलांना दाखवून द्या. तुम्ही स्वतः कसे निर्णय घेता आणि काम करता हे पाहून मुलंही तुमच्याकडून शिकतात.
मुलांना सतत सूचना देण्याऐवजी, त्यांना स्वतःहून विचार करायला, निर्णय घ्यायला आणि चुकांमधून शिकायला शिकवा. यामुळे ते एक आत्मनिर्भर (self-reliant) आणि जबाबदार व्यक्ती बनतील. तुम्ही त्यांना यंत्रमानव नाही, तर एक माणूस म्हणून घडवत आहात, हे विसरू नका.
तुमच्या मुलांना स्वावलंबी बनवण्यासाठी तुम्ही काय करता? तुमच्या प्रतिक्रिया आम्हाला नक्की कळवा!
Excellent
ReplyDeleteThank you
DeleteWell explained
ReplyDeleteThank you
DeleteIt’s true and Nicely explained
ReplyDeleteThank you
Deleteमला पालक म्हणून कसं वागावं आणि कसं वागू नये याची एक छान सूची मला मिळाली. आत्मपरीक्षण करण्याची संधी मिळाली. खूप खूप धन्यवाद पद्मजा. असेच लिहित रहा
ReplyDeleteThank you
Deleteचांगला लेख....
ReplyDeleteपालकांचा अतिरिक्त हस्तक्षेप मुलांना परावलंबी करतो.